Γιατί το «νέο πανεπιστήμιο»

Δεν θα είναι ούτε καν ανώνυμη εταιρεία

Φαίνεται ότι η Κυβέρνηση είναι αποφασισμένη να θίξει ορισμένες πλευρές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που μέχρι τώρα τις θεωρούσαμε ταμπού. Τέτοιες είναι το σύστημα διοίκησης, ο τρόπος χρηματοδότησης των πανεπιστημίων, η συγκρότηση των οργάνων που ρυθμίζουν την υπηρεσιακή κατάσταση του ακαδημαϊκού προσωπικού, η οργάνωση των σπουδών και η ελευθερία των φοιτητών να χειρίζονται χωρίς περιορισμό των χρόνο σπουδών τους.

Είναι βέβαιο ότι σε όλα τα σημεία αυτά υπάρχουν πραγματικά προβλήματα που είναι καιρός να αντιμετωπιστούν. Προσωπικά εκτιμώ, ότι, δυστυχώς, ενώ υπάρχουν τεχνικές λύσεις που προωθεί το νομοσχέδιο που αξίζει να τις αντιμετωπίσει κανείς θετικά, ως σύνολο οδηγεί στην θεσμοθέτηση ενός πανεπιστημίου που βρίσκεται μακριά από τις πραγματικές απαιτήσεις των καιρών μας. Το «νέο πανεπιστήμιο» χτίζεται πάνω στα χνάρια του multiversity όπως εξελίχθηκε το τυπικό αμερικανικό πανεπιστήμιο τη στιγμή που μέσα στην ίδια την Αμερική ακούγονται ήδη εδώ και καιρό ισχυρές επικριτικές φωνές. Έτσι χάνεται για μια ακόμη φορά η ευκαιρία μιας πραγματικής μεταρρύθμισης που θα μπορούσε να συμφιλιώσει το ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο με τις βαθύτερες ανάγκες της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Αντ’ αυτού ο νέος νόμος απλώς «εξορθολογικεύει» ένα απορριπτέο πρότυπο πανεπιστημίου που κοιτάζει οπισθοδρομικά την κοινωνική εξέλιξη και τον καλώς εννοούμενο εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινωνίας. Το νέο ελληνικό multiversity θα είναι ένα (κακής ποιότητας) εργαλείο της πιο προβληματικής πλευράς της σύγχρονης δημοκρατίας, δηλαδή της μονοδιάστατης αγοράς. Θα είναι ένα «αγοραίο» πανεπιστήμιο.

Κατά τον Clark Kerr το σύγχρονο αμερικάνικο multiversity δεν είναι συλλογικό κοινωνικό σώμα, αλλά ένα άθροισμα επαγγελματικών συμφερόντων που χρειάζονται έναν διαχειριστικό σύστημα των ατομικών επιδιώξεών τους. Στο τέλος, το πανεπιστήμιο καταντάει ένας χώρος ιδιωτικών συμφερόντων όπου όλοι τσακώνονται μεταξύ τους για τόσο σοβαρά θέματα όπως είναι το που μπορεί κανείς να παρκάρει το αυτοκίνητό του και ποιος έχει την προτεραιότητα!

 Είναι φανερό,  ότι η πολιτική ηγεσία – και δυστυχώς σχεδόν ολόκληρο το φάσμα των κομμάτων εξουσίας- έχει παρασυρθεί σε μια αντίληψη ότι το πανεπιστημιακό ζήτημα είναι δήθεν απλώς οργανωτικό. Στην ρηχή αυτή αντίληψη έχει παρασύρθεί δυστυχώς και η κοινή γνώμη. Η καλλιέργεια μια «σκανδαλολογικής» στάσης απέναντι στο δημόσιο πανεπιστήμιο έκρυψε τα πραγματικά ζητήματα εκσυγχρονισμού του και οδήγησε σε μια αντιμετώπιση όμοια και ανάλογη προς την αντιμετώπιση της οποιασδήποτε «σκανδαλιάρας» ΔΕΚΟ. Με την διαφορά, όμως, ότι κάθε ΔΕΚΟ έχει επακριβώς και πρακτικά προσδιορισμένο σκοπό, ενώ το Πανεπιστήμιο και μάλιστα το δημόσιο, κρύβει τους σκοπούς του μέσα σε νεφελώδεις ορισμούς περί σκοπού και αποστολής. Ο νόμος δεν συμβάλλει ούτε κατά κεραία στον φωτισμό αυτού του νεφελώματος. Απλώς το κάνει ακόμη πιο σκοτεινό και απροσδιόριστο.

Για να είμαι δίκαιος δεν μπορώ να μη ομολογήσω οτι η διολίσθηση του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου προς το πρότυπο του αμερικανικού multiversity έχει προηγηθεί του νόμου που προτείνεται σήμερα. Αυτό έχει συμβεί με κρυφές εσωτερικές διεργασίες που έβριθαν και βρίθουν αριστερής ρητορικής. Ο νέος Νόμος, δια παραλείψεων κυρίως, έρχεται να επικυρώσει το χύδην μοντέλο που είχε εκ των πραγμάτων δημιουργηθεί.  Ας δούμε τα πράγματα με τη σειρά τους.

Η πραγματική φυσιογνωμία του οιουδήποτε πανεπιστημίου δεν προσδιορίζεται σε πρακτικό επίπεδο από τις όποιες διακηρύξεις σκοπών και αποστολής περιέχονται στα καταστατικά του κείμενα. Προσδιορίζεται αποκλειστικά από το πρόγραμμα γενικής παιδείας που δέχεται (ή δεν δέχεται) ως συνεκτικό ιστό που ενώνει τις εξειδικευμένες σπουδές σε ενιαία γνωσεοθεωρητικό, ερευνητικό, παιδαγωγικό και καταρτισιακό σύστημα. Τα πανεπιστήμια από τη γέννησή τους είχαν ιδεολογικό ορίζοντα. Το multiversity έχει κι αυτό τον ιδεολογικό του ορίζοντα που είναι η εξατομικευμένη εξυπηρέτηση των αναγκών των αγορών. Αλλά, προφανώς, η κοινωνία δεν είναι μόνο οι αγορές!

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα του multiversity  είναι ότι δεν δέχεται την αναγκαιότητα ενός τέτοιου συνεκτικού ιστού και τον αποκλείει από το πρόγραμμά του. Έτσι καταλήγει από «πανεπιστήμιο-university” να λειτουργεί ως ανόργανο άθροισμα επαγγελματικών κι επιστημονικών σπουδών, με επιπρόσθετα την αποσπασματική έρευνα κυρίως ως ανταπόκριση εξωτερικών ερεθισμάτων, και την διαμόρφωση εσωτερικών ομάδων συμφερόντων που η συλλογικότητά τους στηρίζεται στην σύμπτωση ατομικών συμφερόντων και όχι σε αντίληψη μέρους ή όλους κοινωνικού συμφέροντος (υπηρεσία συλλογικών αξιών).

Ο νέος Νόμος ουδέν λέγει περί υποβάθρου γενικές παιδείας, ενώ φλυαρεί αφόρητα για οργανωτικά, οικονομικά και συντεχνιακά ζητήματα και για ζητήματα κατανομής εξουσιών μεταξύ πανεπιστημίου και κυβερνήσεως. Επομένως το πανεπιστήμιο που ευαγγελίζεται είναι το τυπικό multiversity που με τόση διορατικότητα περιέγραψε ο Clark Kerr στο κλασσικό ήδη βιβλίο του The Use of the University από το 1982 ήδη.

Είναι λυπηρό που το θεμελιώδες ζήτημα του προγράμματος γενικής παιδείας δεν συζητήθηκε σχεδόν καθόλου όλα αυτά τα χρόνια που βράζει το καζανι της «μεταρρύθμισης». Ακόμη πιο λυπηρό είναι το γεγονός, ότι ο νέος νόμος ακουμπάει ασύνειδα, ως φαίνεται, το ζήτημα αυτό με την καθιέρωση των προκαταρτικών σπουδών χωρίς να φαίνεται ότι ο νομοθέτης έχει συνείδηση για το πόσο καυτό είναι το μέταλλο του προβλήματος με το οποίο καταπιάνεται.

Εκτιμώ, ότι μέσα σε αυτή την τεχνητή και επικίνδυνα λαθεμένη ατμόσφαιρα το νομοσχέδιο θα ψηφιστεί με ευρεία κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αλλά τίποτα δεν θα αλλάξει στα δημόσια πανεπιστήμια. Ίσως τα πράγματα γίνουν και χειρότερα αν η πανεπιστημιακή κοινότητα αντιδράσει παρορμητικά και χωρίς ουσιαστική εκσυγχρονιστική δική της ατζέντα. Τα πράγματα μάλλον προς τα εκεί βαδίζουν. Η κατάληξη θα είναι ένα multiversity κακή ποιότητας με εσωτερικές έριδες και συγκρούσεις συμφερόντων που κατά πάσα πιθανότητα θα εξελιχθούν σε ακραίες εχθροπραξίες μεταξύ διοικήσεων και ακαδημαϊκού σώματος. Τίποτα δεν ενώνει κανένα μέσα σε ένα τέτοιο ίδρυμα εκτός από τα οικονομικά ζητήματα που μπορεί να λυθούν με «μαζική» δράση.